کاتێک کەسێکی خۆشەویستت چیتر خەوی لێ ناکەوێت، بە توڕەیی وەڵامی منداڵەکان دەداتەوە یان بە بێدەنگی لەسەر خوانی ئێوارەی خێزان دادەنیشێت، هەستی پێ دەکەیت. بەڵام قسەکردن لەسەری قورسترە. لە زۆرێک لە ماڵەکانی El Cajon و East County، تەندروستیی دەروونی خێزانەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هێشتا بابەتێکی تایبەتە، کە بە پاراستنی نهێنیی خێزان، باوەڕی ئایینی و ئەوەی خزم و کەسوکار چی دەڵێن بەستراوەتەوە. ئەم ڕێنمایییە بۆ ئەو کوڕ یان کچە گەورەیە، دایک یان باوک، یان هاوسەرەیە کە دەیەوێت بە نەرمی ئەم بابەتە بخاتە ڕوو: چ وشەیەک بەکار بهێنێت، چی بە نهێنی دەمێنێتەوە و لە کاتی قەیراندا ڕوو لە کوێ بکات.
بۆچی باسکردنی تەندروستیی دەروونی خێزانەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆرجار زەحمەتە
لە ڕاپرسییەکدا کە گەورەساڵانی عەرەب و ناعەرەبی بەراورد کردووە، بەشداربووە عەرەبەکان تێکڕای ئاستێکی بەرزتری ستیگمای نەخۆشیی دەروونییان ڕاگەیاند و زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەبوو کە دەرمانە دەروونییەکان بە ئالوودەکەر و بێسوود هەژمار بکەن. لەناو بەشداربووە عەرەبەکاندا، پیاوان و ئەو گەورەساڵانەی تەمەنیان لە 29 ساڵ زیاترە زیاتر ستیگمایان ڕاگەیاند. پێداچوونەوەیەک بە توێژینەوەکان دەربارەی کۆچبەران و پەنابەرە عەرەبیزمانەکان لە ئەمریکای باکوور چەند بابەتێکی پەیوەندیداری دۆزییەوە: وا تێگەیشتن کە کێشەکانی تەندروستیی دەروونی پەیوەندییان بە «شێتی»یەوە هەیە، بەهایەکی بەهێز بۆ پاراستنی نهێنیی خێزان، و ڕێگریی وەک زمان، تێچوون و نیگەرانیی یاسایی.
هەمان نیگەرانییەکان کاریگەری لەسەر تەندروستیی دەروونی لە خێزانە عەرەبەکان و ماڵە کلدانییەکانیش دادەنێن. شاردنەوەی کێشەکان لە خۆشەویستی و دڵسۆزییەوە سەرچاوە دەگرێت؛ ئامانج ئەوەیە یارمەتیی پسپۆڕانە بخرێتە پاڵی، نەک جێگەی بگرێتەوە.
ئەو نیشانانەی دەریدەخەن ئەندامێکی خێزان لەوانەیە بە دۆخێکی قورسدا تێپەڕ بێت
خەمۆکی هەمیشە وەک خەمباری دەرناکەوێت. National Institute of Mental Health (NIMH، پەیمانگای نیشتمانیی تەندروستیی دەروونی) ئاماژە بەم نیشانانە دەکات، لەوانە:
- هەستی بەردەوامی خەمباری، دڵەڕاوکێ یان «بەتاڵی»، یان بێهیوایی
- زوو تووڕەبوون، هەستی گوناهباری یان هەستی بێبایەخی
- لەدەستدانی ئارەزوو بۆ ئەو چالاکییانەی پێشتر چێژیان لێ وەردەگرت، لەوانە کۆبوونەوە خێزانییەکان یان ڕێوڕەسمە ئایینییەکان
- ماندوێتی یان هەستکردن بە خاوبوونەوە
- کێشەی خەوتن، زوو بەئاگاهاتنەوە یان زۆر خەوتن
- گۆڕانکاری لە ئارەزووی خواردن یان کێشی لەش
- ئازار، سەرئێشە، گرژبوون یان کێشەی هەرسکردن بەبێ هۆکارێکی جەستەیی ڕوون، کە بە چارەسەر باشتر نابن
- بیرکردنەوە لە مردن یان خۆکوشتن (ئەگەر وایە، هەر ئێستا پەیوەندی بە 988 بکە یان نامەی بۆ بنێرە)
NIMH ئاماژە بەوە دەکات کە دەستنیشانکردنی خەمۆکی پێویستی بەوەیە نیشانەکان زۆربەی ڕۆژ، نزیکەی هەموو ڕۆژێک، بۆ ماوەی لانیکەم دوو هەفتە هەبن، هەرچەندە ئەو کەسانەی نیشانەی کەمتریان هەیە هێشتا دەتوانن سوود لە چاودێری وەربگرن. ڕێنماییەکەمان دەربارەی ئەو نیشانانەی دەریدەخەن لەوانەیە پێویستت بە پشتگیریی تەندروستیی دەروونی بێت بخوێنەوە.
چۆن گفتوگۆکە دەست پێ بکەیت: ڕستەی کرداری و ئامادە
کاتێکی ئارام و تایبەت هەڵبژێرە، نەک لە کاتی دەمەقاڵێدا یان لەسەر خوانێکی قەرەباڵغی جەژن. بە باسکردنی ئەوەی بینیوتە دەست پێ بکە، نەک بە دەستنیشانکردنی نەخۆشی:
- بە خەمخۆری دەست پێ بکە: «ئەم دواییانە زۆر ماندوو دیاریت. بە ڕاستی چۆنیت؟»
- ئاماژە بە گۆڕانکارییەکی دیاریکراو بکە: «خەوت لێ ناکەوێت، و دوو جار نەهاتیت بۆ نانی ئێوارە لە ماڵی دایە. نیگەرانتم.»
- یارمەتی وەرگرتن وەک هێز نیشان بدە: «تۆ ئەم خێزانەت بە ناو ئەو هەموو سەختییەدا تێپەڕاندووە. تەنانەت کەسە بەهێزەکانیش بۆ فشاری دەروونی پێویستیان بە یارمەتی هەیە.»
- پێشنیار بکە پێکەوە بڕۆن: «با بچینە لای دکتۆر بۆ سەرئێشەکان و کێشەی خەوەکەت. من ئۆتۆمبێلەکە لێدەخوڕم و لەگەڵت چاوەڕێ دەکەم.»
پاشان گوێ بگرە. خۆت لە ناولێنانی وەک «شێت» بە دوور بگرە، و مشتومڕ مەکە لەسەر ئەوەی ئایا کێشەکە ڕاستەقینەیە یان نا. ئەگەر یەکەم گفتوگۆ بە هیچ ئەنجامێک نەگەیشت، دواتر دووبارە هەوڵ بدەرەوە. NIMH پێشنیاری ئارامگرتن، بانگهێشتکردن بۆ پیاسەکردن، گەیاندن بۆ کاتی چاوپێکەوتنەکان و بیرخستنەوەی ئەوە دەکات کە خەمۆکی دەتوانێت بە چارەسەر لاببرێت. ئەمە ڕێگای یارمەتیدانی ئەندامێکی خێزانە کە تووشی خەمۆکی بووە: بوونی بەردەوام لە تەنیشتیەوە، نەک یەک قسەی تەواو و بێکەموکوڕی.
باسکردنی چاودێری لە ڕێگەی خەو، فشاری دەروونی و نیشانە جەستەییەکانەوە
زۆر کەس کە هەرگیز کاتێک بۆ «چارەسەری دەروونی» دانانێن، بۆ خەوی خراپ، سەرئێشە یان ناڕەحەتیی گەدە دەچنە لای دکتۆر. ئەمە خاڵێکی دەستپێکی ڕەوایە. CDC (ناوەندەکانی کۆنترۆڵ و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکان) سەرئێشە، ئازاری لەش، کێشەکانی گەدە و کێشەکانی خەو لە ڕیزی ئەو ڕێگایانەدا دادەنێت کە فشاری دەروونی تێیاندا لە جەستەدا دەردەکەوێت. توێژینەوەیەکی گەورە لەسەر سیستەمێکی تەندروستی لە ناوچەی Detroit دەریخست کە بە بەراورد لەگەڵ گرووپە ڕەگەزی و نەتەوەییەکانی تر، ئەمریکییە عەرەبەکانی تووشبوو بە خەمۆکیی گەورە زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەبوو بەدواداچوون لەلای پزیشکی چاودێریی سەرەتایی بکەن و کەمتر ئەگەری ئەوەیان هەبوو سەردانی پسپۆڕی تەندروستیی دەروونی و ڕەفتاری بکەن. بۆ زۆرێک لە خێزانەکان، سەردانی پزیشکی دەتوانێت یەکەم هەنگاوێکی ئاشناتر بێت.
ئەو سەردانە ئامانجێکی پزیشکیشی هەیە. بەپێی NIMH، هەندێک دەرمان و نەخۆشی، وەک تێکچوونەکانی ڕژێنی تیرۆید، دەتوانن نیشانەگەلێک دروست بکەن کە لە خەمۆکی دەچن، و دابینکەری چاودێری دەتوانێت بە پشکنینی جەستەیی، چاوپێکەوتن و پشکنینی تاقیگە ئەمانە ڕەت بکاتەوە. لە Palm Urgent Care لە El Cajon، سەردانێک کە بە «خەوم لێ ناکەوێت» دەست پێ دەکات دەتوانێت بگاتە پشتگیرییەکی گونجاو.
نهێنیپارێزی: چی بە تایبەتی دەمێنێتەوە
ترس لە قسەی خەڵک زۆر کەس لە وەرگرتنی چاودێری دوور دەخاتەوە، بەتایبەتی لە کۆمەڵگەیەکی نزیک لە یەکتر کە دراوسێکان لە کڵێسا و ئاهەنگی هاوسەرگیریدا یەکتر دەبینن. CDC ڕوونی دەکاتەوە کە HIPAA ستانداردی فیدراڵی دادەنێت بۆ پاراستنی زانیاریی هەستیاری تەندروستی لە ئاشکراکردن بەبێ ڕەزامەندیی نەخۆش. لە کرداردا:
- سەردانێک بۆ فشاری دەروونی، خەو یان باری دەروونی بەشێکە لە تۆماری پزیشکیی تایبەتی نەخۆشەکە.
- ئەگەر ڕاوێژکاریی نهێنیت لە El Cajon دەوێت، لە یەکەم سەرداندا بپرسە تۆمارەکان چۆن هەڵدەگیرێن و کێ دەتوانێت بیانبینێت.
- ئەگەر لەسەر پلانی بیمەی دایک یان باوکت یان هاوسەرەکەت بیت، لەوانەیە ڕاپۆرتەکانی حیساب بۆ خاوەنی بیمەکە بنێردرێن؛ لە مێزی پێشوازی بپرسە ئاگادارکردنەوەکانی پارەدان چۆن دەنێردرێن.
- نهێنیپارێزی چەند سنوورێکی تەسکی هەیە، وەک کاتێک ژیانی کەسێک لە مەترسیی دەستبەجێدایە. داوا لە پزیشک یان چاودێرەکەت بکە لە سەرەتاوە بۆت ڕوون بکاتەوە.
پشتگیریی بەساڵاچووان و تازەهاتووان کە دەترسن ناتۆرەیان لێ بنرێت
خزمە بەتەمەنەکان زۆرجار ناڕەحەتیی دەروونی وەک ماندوێتی، ئازار یان فشار وەسف دەکەن، نەک وەک خەمباری. MedlinePlus ئاماژە بەوە دەکات کە ماندوێتی، نەمانی ئارەزووی خواردن و کێشەی خەوتن لەوانەیە بە هەڵە وەک نیشانەی پیربوون یان نەخۆشی لێک بدرێنەوە، بەڵام خەمۆکی بەشێکی ئاسایی پیربوون نییە و زۆرجار نەناسراو دەمێنێتەوە. لەگەڵ بەساڵاچووان، داوای ئامۆژگارییان لێ بکە، بەو زمانە قسە بکە کە پێیان باشترە، چ عەرەبی بێت، سورەت یان ئینگلیزی، و سەردانەکە وەک پشکنینێک بۆ خەو، وزە و ئازار نیشان بدە.
بۆ پەنابەران و کۆچبەران، ترس لە دەسەڵاتداران دەتوانێت زۆر قووڵ بێت. ڕاستگۆ بە: «کاری دکتۆر ئەوەیە یارمەتیت بدات باشتر هەست بکەیت. با پێکەوە بپرسین چی لە تۆمارەکەتدا دەنووسرێت.» بۆ پشتگیریی تەندروستیی دەروونیی کلدانییەکان، وەک لە هەر کۆمەڵگەیەکی نزیک لە یەکدا، کەسێکی جێی متمانە کە خێزانەکە ڕێزی لێ دەگرێت دەتوانێت یارمەتیدەر بێت، بە ڕەزامەندیی ئەو کەسەی بە دۆخێکی قورسدا تێدەپەڕێت. ئەو خێزانانەی جەنگ یان ئاوارەبوون کاریگەریی لەسەریان هەبووە دەتوانن ڕێنماییەکەمان دەربارەی چارەسەری دەروونیی ئاگادار لە تراوما بۆ پەنابەران و کۆچبەران بخوێننەوە.
کەی پەیوەندی بە 988 یان 911 بکەیت
نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خۆکوشتن بەپێی NIMH ئەمانە دەگرنەوە: قسەکردن لەسەر ویستی مردن یان ئەوەی کەسەکە بارێکی قورسە بەسەر کەسانی ترەوە، هەستکردن بە بێهیوایی یان گیرخواردن، داڕشتنی پلان، بەخشینی کەلوپەلە گرنگەکانی، گۆڕانی توندی باری دەروونی، و بەکارهێنانی زیاتری ماددەی هۆشبەر یان ئەلکهول.
- پەیوەندی بە 911 بکە یان بڕۆ بۆ نزیکترین بەشی فریاکەوتن (ئێمەرجەنسی) ئەگەر کەسێک هەوڵی خۆکوشتنی داوە، لەوانەیە بڕێکی زیادەڕۆی لە دەرمان یان ماددە وەرگرتبێت، یان لە مەترسیی دەستبەجێدایە. سەنتەری چاودێریی بەپەلە (urgent care) شوێنی گونجاو نییە بۆ حاڵەتێکی فریاکەوتنی ئێستایی.
- پەیوەندی بە 988 بکە یان نامەی بۆ بنێرە، یان لە 988lifeline.org چات بکە، بۆ گەیشتن بە 988 Suicide & Crisis Lifeline (هێڵی یارمەتیی خۆکوشتن و قەیران). بەخۆڕاییە، نهێنییە و 24 کاتژمێر لە ڕۆژدا، 7 ڕۆژ لە هەفتەدا بەردەستە، بۆ خۆت یان بۆ کەسێکی خۆشەویستت.
- خزمەتگوزارییە ناوخۆییەکانی قەیران بەکار بهێنە. County of San Diego (کاونتیی San Diego) هێڵی Access and Crisis Line بەڕێوە دەبات کە وەرگێڕی بە زیاتر لە 200 زمان هەیە. Mobile Crisis Response Teams (تیمە گەڕۆکەکانی وەڵامدانەوەی قەیران)، کە لە ڕێگەی 988ەوە دەنێردرێن، دەتوانن لە هەر شوێنێکی کاونتییەکەدا بێنە لات، 24 کاتژمێر لە ڕۆژدا، 7 ڕۆژ لە هەفتەدا.
پرسیارە باوەکان
بۆچی ستیگمای تەندروستیی دەروونی لە کەلتووری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەوەندە بەهێزە؟
توێژینەوەکان لەسەر کۆمەڵگە ئەمریکییە عەرەبەکان و کۆچبەرە عەرەبیزمانەکان ئاماژە بە بەهایەکی بەهێز بۆ پاراستنی نهێنیی خێزان دەکەن، ترس لە ئاشکراکردنی کێشە تایبەتەکان لە دەرەوەی خێزان، وا تێگەیشتن کە نەخۆشیی دەروونی پەیوەندیی بە «شێتی»یەوە هەیە، و ڕێگریی وەک زمان و تێچوون. ستیگما لە خێزانێکەوە بۆ خێزانێکی تر زۆر جیاوازە، و گفتوگۆیەکی ڕاستگۆیانە و تایبەت یەکەم هەنگاوێکی گونجاوە.
چۆن یارمەتیی ئەندامێکی خێزان بدەم کە تووشی خەمۆکی بووە و یارمەتی ڕەت دەکاتەوە؟
ئارامگر بە و دەرگاکە بە کراوەیی بهێڵەرەوە. سەرنج بخە سەر ئەو کێشانەی کە خۆیان پێشتر دانیان پێداناوە، وەک خەوی خراپ یان سەرئێشە، و پێشنیار بکە لەگەڵیان بچیت بۆ سەردانێکی پزیشکی. ئەگەر باسی خۆکوشتنیان کرد یان وا دیار بوو لە مەترسیدان، پەیوەندی بە 988 بکە یان نامەی بۆ بنێرە، یان پەیوەندی بە 911 بکە.
ئەگەر ڕاوێژکاریی دەروونی وەربگرم، خێزانەکەم یان کۆمەڵگەکەم پێی دەزانن؟
یاسای فیدراڵیی پاراستنی نهێنی (HIPAA) زانیاریی هەستیاری تەندروستی لە ئاشکراکردن بەبێ ڕەزامەندیی نەخۆش دەپارێزێت. لە یەکەم سەرداندا بپرسە کێ دەتوانێت تۆمارەکانت ببینێت، و ئەگەر لەسەر پلانی بیمەی ئەندامێکی خێزانەکەت بیت، ڕاپۆرتەکانی حیساب چۆن دەنێردرێن.
دەتوانم لە جیاتی چارەسەری دەروونی، بە سەردانێکی ئاسایی لای دکتۆر دەست پێ بکەم؟
بەڵێ. سەردانێکی پزیشکی دەتوانێت چارەسەری کێشەکانی خەو، ئازار و فشاری دەروونی بکات، بە دوای هۆکارە جەستەییەکاندا بگەڕێت وەک کێشەکانی ڕژێنی تیرۆید، و ئەگەر پێویست بوو بتگەیەنێتە چاودێریی تەندروستیی دەروونی و ڕەفتاری.
پشتگیری بۆ خێزانەکان لە El Cajon
قسەکردن لەسەر تەندروستیی دەروونی خێزانەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەر جارێک کەسێک یەکەم هەنگاو بنێت ئاسانتر دەبێت. Palm Urgent Care، El Cajon (Mollison)، لە ناونیشانی 505 N Mollison Ave, Suite 201، چاودێریی تەندروستیی دەروونی و ڕەفتاری، بەڕێوەبردنی دەرمان، پشکنینی جەستەیی و پشکنینی تاقیگە بۆ خێزانەکانی سەرانسەری East County پێشکەش دەکات. سەردانی پەڕەی شوێنی El Cajon Mollison بکە بۆ کاتەکانی کار، ڕێنماییی گەیشتن و چۆنیەتیی پەیوەندیکردن بە تیمەکەوە.
ئەم بابەتە بۆ زانیاریی گشتییە و جێگرەوەی ئامۆژگاریی پزیشکیی پسپۆڕێکی تەندروستیی مۆڵەتدار نییە.