دەستپێکردنی دەرمانێک بۆ دڵەڕاوکێ، خەمۆکی یان خەو هەنگاوێکی گەورەیە، هەروەها تێگەیشتن لەوەی ئەو دەرمانەی دەیخۆیت وەک پێویست کار ناکات. بەڕێوەبردنی دەرمانی دەروونی ئەو چاودێرییە بەردەوامەیە کە دەوری ئەو ڕەچەتەیە دەدات: هەڵبژاردنی دەرمانێک لەگەڵ خۆت، ڕێکخستنی بڕەکەی، چاودێریکردنی کاریگەرییە لاوەکییەکان و بڕیاردانی هاوبەش لەسەر ئەوەی کەی شتێک پێویستە بگۆڕدرێت. لێرەدا ڕوونی دەکەینەوە ئەم چاودێرییە لە هەر شوێنێک وەری بگریت چی لەخۆ دەگرێت، و کلینیکەکەمان لە Mollison لە El Cajon چۆن دەتوانێت یارمەتیت بدات.
بەڕێوەبردنی دەرمانی دەروونی چییە و یارمەتیی کێ دەدات
بەڕێوەبردنی دەرمان زنجیرەیەک سەردانە، نەک تەنها یەک ڕەچەتە. ئامانج گەیشتنە بە دەرمان و بڕێک کە نیشانەکانت سووک بکات و کاریگەرییە لاوەکییەکانی بەرگە بگیرێن. National Institute of Mental Health (پەیمانگای نیشتمانیی تەندروستیی دەروونی) ئاماژە بەوە دەکات کە خەڵک بە شێوەی جیاواز وەڵامی ئەم دەرمانانە دەدەنەوە، و دۆزینەوەی گونجاوترینیان لەوانەیە چەند هەوڵێکی پێویست بێت. ئەم چاودێرییە دەتوانێت یارمەتیی ئەو کەسە گەورانە بدات کە:
- دەست بە دەرمان دەکەن بۆ دڵەڕاوکێ، خەمۆکی یان کێشەی خەوتن
- لەگەڵ دەرمانی ئێستایاندا هێشتا نیشانەکانیان ماوە، یان کاریگەریی لاوەکیی بێزارکەریان هەیە
- گواستوویانەتەوە بۆ East County و پێویستیان بە پزیشکێکی نوێ هەیە بۆ نووسینی ڕەچەتە
دڵنیا نیت پێویستت بە چاودێری هەیە؟ ڕێنماییەکەمان دەربارەی پێنج نیشانە کە لەوانەیە پێویستت بە پشتگیریی تەندروستیی دەروونی بێت بخوێنەوە.
کلینیکەکەمان لە El Cajon چۆن دەتوانێت یارمەتیت بدات
کلینیکەکەمان لە Mollison جێگەی پزیشکێکی دەروونیی درێژخایەن ناگرێتەوە کە ڕەچەتەت بۆ دەنووسێت، بەڵام یەکەم وێستگەیەکی کردارییە. پسپۆڕانی تەندروستیمان دەتوانن:
- پێداچوونەوە بە دەرمانەکانتدا: پشکنینی هەموو ئەو شتانەی دەیخۆیت بۆ کارلێکی نێوان دەرمانەکان و کاریگەرییە لاوەکییەکان
- پڕکردنەوەی بۆشایی: کاتێک دەستت بە پزیشکە هەمیشەییەکەت ناگات، پزیشکێک دەتوانێت هەڵیبسەنگێنێت کە ئایا نوێکردنەوەیەکی کورتخایەنی ڕەچەتە گونجاوە یان نا (پێشتر پەیوەندی بکە بۆ دڵنیابوونەوە)
- پشکنینی خەمۆکی و دڵەڕاوکێ لە ماوەی سەردانێکی پزیشکیی نهێنیدا
- پێشکەشکردنی پشتگیری تەندروستی ڕەفتاری، و یارمەتیدانت بۆ پەیوەندیکردن بە سەرچاوەکانی قەیرانەوە وەک 988 لە کاتی پێویستدا
- ڕێکخستنی چاودێرییەکەت: هاوکاری لەگەڵ پزیشکی چاودێریی سەرەتاییەکەت و ڕەوانەکردنت بۆ پسپۆڕانی مۆڵەتدار بۆ بەڕێوەبردنی بەردەوامی دەرمانی دەروونی، چارەسەری دەروونی یان ڕاوێژکاری
یەکەم سەردانت: مێژووی تەندروستی، ئامانجەکان و پێداچوونەوەی دەرمان
یەکەم چاوپێکەوتن لەگەڵ پزیشکی ڕەچەتەنووس زیاتر گفتوگۆیە. چاوەڕێی پرسیار بکە دەربارەی:
- نیشانەکانت: چی هەست پێ دەکەیت، چەندە بەردەوام بووە و چۆن کار دەکاتە سەر ژیانی ڕۆژانەت
- مێژووی تەندروستیت: نەخۆشییەکانی تر، پلانی دووگیانی، بەکارهێنانی ئەلکهول و ماددە هۆشبەرەکان، و مێژووی تەندروستیی خێزان
- هەموو ئەو دەرمانانەی دەیخۆیت: دەرمانی ڕەچەتەیی، بەرهەمەکانی بێ ڕەچەتە، ڤیتامین و تەواوکەرە خۆراکییەکان. MedlinePlus گیای St. John's wort و ئازارشکێنەکانی وەک ئایبوپرۆفین لە نێو ئەو بەرهەمانەدا دەژمێرێت کە دەتوانن کارلێک لەگەڵ دەرمانی دژەخەمۆکیی سێرترالین بکەن.
- دەرمانەکانی پێشوو: بڕەکەیان، ماوەی خواردنی هەر یەکێکیان و هۆی وازهێنانت لێیان
- ئامانج و نیگەرانییەکانت: باشبوون بۆ تۆ چۆن دەبێت، و نیگەرانییەکانی وەک گۆڕانی کێش یان خەواڵوویی
ئەگەر دەست بە دەرمانێک کرا، بپرسە بۆچی ئەو دەرمانە هەڵبژێردراوە، بڕی سەرەتایی چەندە و لە یەکەم هەفتەکاندا ئاگاداری چی بیت.
ڕێکخستنی بڕی دەرمان و خشتەی سەردانەکانی بەدواداچوون
بەپێی MedlinePlus، دەرمانە دژەخەمۆکییەکان بە زۆری 4 بۆ 8 هەفتەیان پێویستە تا کار بکەن. NIMH ئاماژە بەوە دەکات کە دەرمانەکانی جۆری SSRI و SNRI کە بۆ تێکچوونی دڵەڕاوکێی گشتگیر بەکاردێن، لەوانەیە ئەوانیش چەند هەفتەیەک بخایەنن.
هەر سەردانێکی بەدواداچوون، چ بۆ خەمۆکی بێت یان دڵەڕاوکێ، دەرفەتێکە بۆ پێداچوونەوە بە نیشانەکان و کاریگەرییە لاوەکییەکاندا و بڕیاردان لەسەر ئەوەی بڕەکە وەک خۆی بمێنێتەوە، زیاد بکرێت یان کەم بکرێتەوە، یان شتێکی تر تاقی بکرێتەوە. لە پزیشکەکەت بپرسە یەکەم سەردانی پشکنین کەی دەبێت و لە نێوان سەردانەکاندا چۆن پەیوەندی بە نووسینگەکەوە بکەیت.
مامەڵەکردنی سەلامەت لەگەڵ کاریگەرییە لاوەکییەکان
MedlinePlus دڵتێکهەڵاتن و ڕشانەوە، زیادبوونی کێش، سکچوون، خەواڵوویی و کێشە سێکسییەکان بە باوترین کاریگەرییە لاوەکییەکانی دەرمانە دژەخەمۆکییەکان دادەنێت. ئەگەر نازانیت لەگەڵ کاریگەرییە لاوەکییەکانی دەرمانی دژەخەمۆکی چی بکەیت، تۆماری بکە چی ڕوودەدات و کەی، پاشان پەیوەندی بە پزیشکەکەتەوە بکە، لە جیاتی ئەوەی ژەمەکان نەخۆیت یان بە خۆت دەرمانەکە ڕابگریت. گۆڕینی کاتی خواردن، بڕ یان جۆری دەرمان لەوانەیە یارمەتیدەر بێت. ئەگەر دەستت بە پزیشکەکەت نەگەیشت، کلینیکەکەمان دەتوانێت لەگەڵت پێداچوونەوە بە دەرمانەکەدا بکات.
NIMH ئاماژە بەوە دەکات کە لەوانەیە کەسانی خوار تەمەنی 25 ساڵ لە کاتی خواردنی دەرمانی دژەخەمۆکیدا بیرکردنەوە یان ڕەفتاری خۆکوشتنیان زیاد بێت، بە تایبەتی لە یەکەم چەند هەفتەی دوای دەستپێکردن یان دوای گۆڕینی بڕ، بۆیە هەر بیرکردنەوەیەکی نوێ یان خراپتربوو دەربارەی ئازاردانی خۆ یەکسەر ڕابگەیەنە. هەندێک دەرمانی خەو دەتوانن ببنە هۆی ڕەفتاری ئاڵۆز لە کاتی خەودا: MedlinePlus ڕایدەگەیەنێت کە هەندێک کەس لە کاتی خواردنی زۆلپیدێمدا، بێ ئەوەی بە تەواوی بەئاگا بن، ئۆتۆمبێلیان لێخوڕیوە یان خواردنیان ئامادە کردووە. ئەگەر ئەمە ڕوویدا، دەرمانەکە ڕابگرە و یەکسەر پەیوەندی بە پزیشکەکەتەوە بکە.
بۆچی نابێت لەناکاو دەرمانی دەروونی ڕابگریت
هەستکردن بە باشتربوون زۆرجار واتای ئەوەیە دەرمانەکە کار دەکات، نەک ئەوەی ئیتر پێویستت پێی نییە. NIMH ئامۆژگاری دەکات کە دەرمانێکی ڕەچەتەیی بەبێ یارمەتیی پزیشک ڕانەگیرێت، و MedlinePlus ئاگادار دەکاتەوە کە ڕاگرتنی زۆر خێرای دەرمانە دژەخەمۆکییەکان لەوانەیە خەمۆکی بگەڕێنێتەوە.
ڕاگرتنی لەناکاو هەروەها دەتوانێت ببێتە هۆی نیشانەکانی وازهێنان. بۆ سێرترالین، MedlinePlus سەرگێژخواردن، دڵتێکهەڵاتن، ئارەقکردنەوە، تووڕەبوونی خێرا، سەرئێشە، کێشەی خەوتن و، لە هەندێک حاڵەتدا، پەرکەم دەژمێرێت. بێنزۆدیازێپینەکان، کە بۆ تێکچوونەکانی دڵەڕاوکێ، بێخەوی و دۆخی تر پەسەند کراون، ئاگادارکردنەوەی چوارچێوەداری FDA (boxed warning) دەیانگرێتەوە: ڕاگرتنیان لەناکاو یان کەمکردنەوەی بڕەکەیان بە خێرایی دەتوانێت ببێتە هۆی کاردانەوەی وازهێنان، لەوانە پەرکەم، کە دەتوانێت مەترسی لەسەر ژیان دروست بکات. ئەگەر دەتەوێت دەرمانەکە ڕابگریت یان بیگۆڕیت، داوا لە پزیشکەکەت بکە پلانێکی کەمکردنەوەی بەرەبەرەت بۆ دابنێت. NIMH ڕوونی دەکاتەوە کە کەمکردنەوەی بەرەبەرەی بڕ کات بە جەستە دەدات تا خۆی بگونجێنێت.
کەی پەیوەندی بە 911 بکەیت، بچیتە بەشی فریاکەوتن یان پەیوەندی بە 988 بکەیت
چاودێریی خێرا شوێنی گونجاو نییە بۆ دۆخێکی فریاکەوتن کە لە ئێستادا ڕوودەدات. لەم حاڵەتانەدا پەیوەندی بە 911 بکە یان بچۆ بۆ نزیکترین بەشی فریاکەوتن:
- پەرکەم
- هەناسەدانی قورس، ئاوسان، زیپکەی سووری خورشتدار یان دانەی پێست دوای خواردنی ژەمێک
- تا، ئارەقکردنەوەی زۆر، سەرلێشێوان، شڵەژان و نائارامی، لێدانی خێرای دڵ، لەرز و تەزوو، لەرزینی دەست یان جەستە، گرژبوون یان پەڕینی ماسولکەکان، یان ڕیفلێکسی زیادە چالاک. ئەمانە دەتوانن نیشانەی سیندرۆمی سێرۆتۆنین بن، کاردانەوەیەک کە لەوانەیە مەترسی لەسەر ژیان هەبێت و زۆرتر کاتێک ڕوودەدات کە دوو دەرمان یان زیاتر کە کار دەکەنە سەر سێرۆتۆنین پێکەوە بخورێن.
- بیرکردنەوە لە خۆکوشتن لەگەڵ هەبوونی پلان، یان هەر مەترسییەکی دەستبەجێ بۆ سەر خۆت یان کەسانی تر
- خواردنی دەرمان زۆر زیاتر لەو بڕەی بۆت نووسراوە
ئەگەر بارێکی دەروونیی قورس تێدەپەڕێنیت یان بیر لە خۆکوشتن دەکەیتەوە، پەیوەندی بکە یان نامە بنێرە بۆ 988، یان لە 988lifeline.org گفتوگۆ بکە، بۆ ئەوەی بگەیتە 988 Suicide & Crisis Lifeline (هێڵی یارمەتیی خۆکوشتن و قەیران). ئەم خزمەتگوزارییە بێبەرامبەر و نهێنییە و 24 کاتژمێر لە ڕۆژدا بەردەستە.
دەرمان لەگەڵ چارەسەری دەروونی: بۆچی زۆرێک لە پلانەکان هەردووکیان بەکاردێنن
دەرمان دەتوانێت نیشانەکانی وەک نیگەرانیی بەردەوام یان دڵتەنگیی درێژخایەن سووک بکات. MedlinePlus چارەسەری بە قسەکردن وا وەسف دەکات کە یارمەتیت دەدات هەست، بیر و ڕەفتارە ئازاربەخشەکان بناسیت و بیانگۆڕیت، و ئاماژە بەوە دەکات کە زۆربەی چارەسەرەکانی خەمۆکی دەرمان، چارەسەری دەروونی یان هەردووکیان لەخۆ دەگرن.
ئەگەر ڕاوێژکاری لە پاڵ دەرماندا گونجاو بێت، تیمەکەمان دەتوانێت ڕەوانەت بکات بۆ چارەسەرکار و ڕاوێژکارانی مۆڵەتدار. ئەگەر ترۆما یان ئاوارەبوون بەشێک بێت لە چیرۆکەکەت، بابەتەکەمان دەربارەی چارەسەری دەروونیی ئاگادار لە ترۆما بۆ پەنابەران و کۆچبەران ئەو ڕێبازە ڕوون دەکاتەوە.
چی لەگەڵ خۆت بهێنیت و چ پرسیارێک دەربارەی تایبەتمەندی بکەیت
بۆ سەردانی پزیشکێکی نوێی ڕەچەتەنووس یان بۆ پێداچوونەوەی دەرمان لە کلینیکەکەماندا، ئەمانە لەگەڵ خۆت بهێنە:
- هەموو شووشەکانی ئەو دەرمانانەی ئێستا دەیخۆیت، لەوانە بەرهەمەکانی بێ ڕەچەتە و تەواوکەرە خۆراکییەکان. MedlinePlus ڕادەسپێرێت لیستێکی نووسراوی هەموو ئەو شتانەت لا بێت کە دەیخۆیت.
- لیستێکی دەرمانە دەروونییەکانی پێشوو و ئەوەی هەر یەکێکیان چۆن کاری بۆ کردوویت
- ناسنامەی وێنەدار، کارتی بیمە و ناوی دەرمانخانەی دڵخوازت
تایبەتمەندی بۆ زۆرێک لە خێزانەکانی سەرانسەری East County گرنگە، لەوانە کۆمەڵگە گەورەی عەرەبیزمان و کلدانیی El Cajon. وەک CDC ڕوونی دەکاتەوە، یاسای فیدراڵیی تایبەتمەندیی HIPAA (HIPAA Privacy Rule) ستانداردەکان دادەنێت بۆ ئەوەی پسپۆڕانی تەندروستی چۆن زانیارییە تەندروستییەکانت بەکاربهێنن و ئاشکرایان بکەن، و مافی ئەوەت پێدەدات تێبگەیت و کۆنترۆڵ بکەیت چۆن بەکاردەهێنرێن. ئەگەر پێت باشترە بە عەرەبی یان زمانێکی تر قسە بکەیت، لە کاتی پەیوەندیکردن بە کلینیکەوە دەربارەی بژاردەکانی زمان پرسیار بکە. ئەم پرسیارانە شایەنی کردنن:
- کێ دەتوانێت تۆمارەکانی تەندروستیی دەروونیم ببینێت، و ئایا هیچ شتێک بەبێ ڕەزامەندیی من لەگەڵ خێزانەکەم یان خاوەنکارەکەم هاوبەش دەکرێت؟
- ئایا پزیشکی چاودێریی سەرەتاییم ئاگادار دەکرێتەوە، و دەتوانم خۆم هەڵبژێرم چی هاوبەش بکرێت؟
پرسیارە باوەکان
دەرمانە دژەخەمۆکییەکان چەندە دەخایەنن تا کار بکەن؟
بە زۆری 4 بۆ 8 هەفتە. لەوانەیە پزیشکەکەت لەو ماوەیەدا بڕەکە ڕێکبخات، بۆیە سەردانەکانی بەدواداچوون بەردەوام بکە تەنانەت ئەگەر لە سەرەتادا هیچ گۆڕانێکیش هەست پێ نەکەیت.
بۆ یەکەم سەردانی بەڕێوەبردنی دەرمان چی لەگەڵ خۆم بهێنم؟
هەموو شووشەکانی ئەو دەرمانانەی ئێستا دەیخۆیت بهێنە، لەوانە بەرهەمەکانی بێ ڕەچەتە و تەواوکەرە خۆراکییەکان، لەگەڵ لیستێکی دەرمانە دەروونییەکانی پێشوو و ئەوەی هەر یەکێکیان چۆن کاری کردووە، و پرسیارە نووسراوەکانت.
دەتوانم کاتێک هەست بە باشتربوون دەکەم دەرمانی دژەخەمۆکییەکەم ڕابگرم؟
نەک بە تەنها خۆت. ڕاگرتنی زۆر خێرا دەتوانێت ببێتە هۆی نیشانەکانی وازهێنان و لەوانەیە خەمۆکی بگەڕێنێتەوە. ئەگەر ڕاگرتن گونجاو بێت، پزیشکەکەت دەتوانێت بە سەلامەتی بڕەکە بەرەبەرە کەم بکاتەوە.
ئایا بەڕێوەبردنی دەرمان هەمان چارەسەری دەروونییە؟
نەخێر. بەڕێوەبردنی دەرمان هەڵبژاردن، ڕێکخستن و چاودێریکردنی دەرمان دەگرێتەوە. چارەسەری دەروونی چاودێرییەکە لەسەر بنەمای قسەکردن لەگەڵ پسپۆڕێکی تەندروستیی دەروونی. زۆرێک لە پلانەکان هەردووکیان بەکاردێنن.
دەتەوێت جارێکی تر سەیری ئەو دەرمانانە بکرێتەوە کە دەیخۆیت، یان پشتگیریت پێویستە تا پزیشکێکی درێژخایەن بۆ ڕەچەتەکانت دەدۆزیتەوە؟ بیانهێنە بۆ پێداچوونەوە لە کلینیکەکەمان لە 505 N Mollison Ave, Suite 201. دەتوانین پشکنینت بۆ بکەین، پشتگیریت بکەین و چاودێرییەکەت ڕێکبخەین، لەوانە ڕەوانەکردنت بۆ بەڕێوەبردنی بەردەوامی دەرمانی دەروونی. بۆ کاتەکانی کارکردن، ڕێنماییی گەیشتن و چۆنیەتی پەیوەندیکردن بە تیمەکەوە، سەردانی پەڕەی شوێنی El Cajon Mollison بکە.
ئەم بابەتە تەنها بۆ زانیاریی گشتییە و جێگرەوەی ئامۆژگاریی پزیشکیی پسپۆڕێکی تەندروستیی مۆڵەتدار نییە.