دڵێک کە بە توندی لێدەدات، سنگێکی گوشراو، گرفتی هەناسەدان و ترسێکی لەناکاو کە شتێکی زۆر خراپ ڕوودەدات. ئەم نیشانانەی هێرشی تۆقین (پانیک) ترسناکن، و زۆرێکیان لەگەڵ نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی جەڵتەی دڵ یەک دەگرنەوە. هەندێک کەس تەنها دوای سەردانێکی فریاکەوتن کە هیچ کێشەیەکی دڵ نادۆزێتەوە وشەی تۆقین دەبیستن، و بە ئاسوودەیی دەگەڕێنەوە ماڵەوە، بەڵام دڵنیا نین چی ڕوویداوە یان چۆن ڕێگری لە هێرشی داهاتوو بکەن.
ئەم ڕێبەرەی Palm Urgent Care لە El Cajon باس لەوە دەکات چۆن سەلامەت بمێنیتەوە، هێرشی تۆقین چ جیاوازییەکی لەگەڵ نەخۆشیی تۆقین هەیە، کام چارەسەرانە کاریگەرن، و لە کوێ پشتگیریی بێبەرامبەری قەیران لە San Diego County بدۆزیتەوە.
ئازاری نوێی سنگ هەمیشە یەکەمجار پەیوەندیکردنە بە 911
هیچ وتارێک یان ئەزموونێکی پێشوو ناتوانێت پێت بڵێت ئایا هێرشێکی دیاریکراو تۆقینە یان کێشەی دڵ. تەنها هەڵسەنگاندنی پزیشکی دەتوانێت ئەوە بڵێت. CDC (ناوەندەکانی کۆنترۆڵ و ڕێگرتن لە نەخۆشییەکان) نیشانە ئاگادارکەرەوە سەرەکییەکانی جەڵتەی دڵ بەم شێوەیە دیاری دەکات: ئازار یان ناڕەحەتیی سنگ، ئازار لە چەناگە، مل، پشت، باسک یان شانەکان، هەناسەتەنگی، و هەستکردن بە لاوازی، گێژی یان نزیکبوونەوە لە بێهۆشی. ئافرەتان ئەگەری زیاترە ماندووێتیی نائاسایی و دڵتێکهەڵاتن یان ڕشانەوەشیان هەبێت. CDC ئامۆژگاری دەکات دەستبەجێ پەیوەندی بە 911 بکرێت، چونکە چارەسەری خێراتر واتە زیانی کەمتر بە ماسولکەی دڵ.
لەم حاڵەتانەدا دەستبەجێ پەیوەندی بە 911 بکە:
- ئازاری نوێی سنگ، یان هەستێکی لەناکاوی پڵیشانەوە، گوشین، توندبوون یان فشار لە سنگدا
- ئازارێک کە بڵاو دەبێتەوە بۆ چەناگە، باسکی چەپ یان نێوان هەردوو کۆڵەی شان
- ناڕەحەتیی سنگ لەگەڵ دڵتێکهەڵاتن، سەرگێژخواردن، ئارەقکردنەوە، لێدانی خێرای دڵ یان هەناسەتەنگی
- ئازارێکی لەناکاو و تیژی سنگ لەگەڵ هەناسەتەنگی، بەتایبەتی دوای گەشتێکی درێژ
- هەر کەسێک کە لە مەترسیی دەستبەجێی ئازاردانی خۆی یان کەسێکی تردا بێت
ئەو نیشانە ئاگادارکەرەوانەی ئازاری سنگ کە لە سەرەوە هاتوون لە سەرچاوەی MedlinePlus وەرگیراون. ئەگەر دەرکەوت تۆقین بووە، پشکنینەکە هیچ زیانێکی پێ نەگەیاندوویت. شوێنی ئازاری نوێی سنگ چاودێریی بەپەلە نییە، و ڕێبەرەکەمان دەربارەی چاودێریی بەپەلە بەراورد بە بەشی فریاکەوتن هۆکارەکەی ڕوون دەکاتەوە.
نیشانەکانی هێرشی تۆقین: چ هەستێکیان هەیە و بۆچی وەک نیشانەی جەستەیی هەست دەکرێن
National Institute of Mental Health (NIMH) (پەیمانگای نیشتمانیی تەندروستیی دەروونی) هێرشی تۆقین وەک ماوەیەکی لەناکاوی ترسێکی توند وەسف دەکات کە نیشانەی جەستەیی و سۆزداریی لەگەڵدایە. نیشانە باوەکانی هێرشی تۆقین ئەمانەن:
- دڵێک کە بە توندی یان بە خێرایی لێدەدات
- ئارەقکردنەوە، هەستی سەرما، لەرزین یان مێروولەکردنی جەستە
- گرفتی هەناسەدان یان ئازاری سنگ
- لاوازی، سەرگێژخواردن یان ئازاری گەدە
- ترس لە مردن، هەستکردن بە نزیکبوونەوەی کارەسات، یان هەستی لەدەستدانی کۆنترۆڵ
بەپێی NIMH، هێرشێک دەتوانێت لە چەند خولەکێکەوە تا یەک کاتژمێر یان هەندێک جار زیاتر بخایەنێت، و دەتوانێت بەبێ هۆکارێکی ڕوون ڕووبدات، تەنانەت لە کاتی خەوتنیشدا.
بۆچی ترس ئەوەندە بە شێوەی جەستەیی هەست پێ دەکرێت؟ MedlinePlus ڕوونی دەکاتەوە کە دڵەڕاوکێ دەتوانێت وات لێ بکات ئارەق بکەیتەوە، گرژ ببیت و لێدانی دڵت خێرا بێت، و ڕێنماییەکەی دەربارەی ئازاری سنگ هێرشی تۆقین، کە زۆرجار لەگەڵ هەناسەدانی خێرادا ڕوودەدات، لە نێو هۆکارەکانی ئازاری سنگدا دادەنێت. NIMH ئاماژە بەوە دەکات کە هێرشەکانی تۆقین زۆرجار نیشانەی جەستەییان تێدایە کە لەوانەیە وەک جەڵتەی دڵ هەست پێ بکرێن. کاتێک هۆکاری دڵ ڕەتکرایەوە، ئەو هەستانە هەر ڕاستەقینەن. سەرچاوەکەیان دڵەڕاوکێیە، و چارەسەر ئەوە دەکاتە ئامانج.
هێرشی تۆقین بەراورد بە نەخۆشیی تۆقین
یەک هێرشی تۆقین مانای ئەوە نییە کە نەخۆشییەکی تەندروستیی دەروونیت هەیە. NIMH هێرشی تۆقین وەک ڕووداوێکی یەکجاری یان جار جارە وەسف دەکات. لە نەخۆشیی تۆقیندا، هێرشەکان دووبارە و چاوەڕواننەکراون، و کەسەکە نیگەرانییەکی بەردەوامی دەربارەی هێرشەکانی داهاتوو هەیە، یان بەهۆی ئەو ترسەوە ڕەفتاری دەگۆڕێت، بۆ نموونە خۆی لەو شوێنانە دوور دەگرێت کە هێرشەکانی تێدا ڕوویان داوە.
نەخۆشیی تۆقین باوە. بەپێی خەمڵاندنی NIMH، 2.7%ی گەورەساڵانی ئەمریکا لە ساڵی ڕابردوودا نەخۆشیی تۆقینیان هەبووە، ڕێژەکەش لە ئافرەتاندا (3.8%) بەرزترە لە پیاوان (1.6%)، و 44.8%ی ئەو گەورەساڵانە تووشی پەککەوتنێکی جددی بوون. MedlinePlus زیاد دەکات کە زۆرجار لە کۆتایی تەمەنی هەرزەکاری یان سەرەتای گەورەساڵیدا دەست پێ دەکات.
چارەسەرە کاریگەرەکان: چارەسەری دەروونی و دەرمان
NIMH دەڵێت بە چارەسەر و پشتگیریی گونجاو، ئەو کەسانەی نەخۆشیی تۆقینیان هەیە دەتوانن نیشانەکانیان کۆنترۆڵ بکەن و کوالیتیی ژیانیان باشتر بکەن.
چارەسەری ڕەفتاریی هزری
NIMH چارەسەری ڕەفتاریی هزری (CBT) بە هەڵبژاردەی پێوەری زێڕین بۆ چارەسەری دەروونی ناو دەبات. CBT ڕێگای نوێی بیرکردنەوە، ڕەفتارکردن و کاردانەوە بەرامبەر ئەو هەستانە فێر دەکات کە پێش هێرش یان لە کاتی هێرشدا دێن. چارەسەری ڕووبەڕووبوونەوە، کە بەشێکە لە CBT، بریتییە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ترسانەی پەیوەستن بە تۆقینەوە، لەوانە خودی هەستە جەستەییەکان، و لەوانەیە لەگەڵ ڕاهێنانی ئارامبوونەوە و هەناسەداندا تێکەڵ بکرێت.
دەرمان
NIMH بازدارە هەڵبژێردراوەکانی دووبارە هەڵمژینەوەی سیرۆتۆنین (SSRIs) و بازدارەکانی دووبارە هەڵمژینەوەی سیرۆتۆنین و نۆرئەپینێفرین (SNRIs)، کە هەردووکیان دژەخەمۆکین، وەک هەڵبژاردەی باو دیاری دەکات. لەوانەیە چەند هەفتەیەک بخایەنێت تا کاریگەرییان دەربکەوێت، و کاریگەرییە لاوەکییەکان وەک سەرئێشە، دڵتێکهەڵاتن یان گرفتی خەوتن بە زۆری توند نین، بەتایبەتی کاتێک دۆزەکە بە کەمی دەست پێ دەکات. بێتا بلۆکەرەکان (Beta-blockers) دەتوانن نیشانە جەستەییەکانی وەک لێدانی خێرای دڵ، ئارەقکردنەوە و لەرزین سووک بکەن. بێنزۆدیازێپینەکان بە خێرایی کار دەکەن، بەڵام لەبەر ئەوەی جەستەی هەندێک کەس لەسەریان ڕادێت یان پێیان وابەستە دەبن، لەوانەیە دابینکەرانی چاودێری تەنها بۆ ماوەی کورت بینووسن.
MedlinePlus هەروەها پێشنیار دەکات کافایین کەم بکەیتەوە، بە ڕێکی وەرزش بکەیت، باش بخەویت و بەشداری گرووپێکی پشتگیری بکەیت. پێش دەستپێکردن، وەستاندن یان گۆڕینی هەر دەرمانێک، لەگەڵ ئەو کەسەی دەرمانەکەی بۆت دەنووسێت قسە بکە.
سەردانی تەندروستیی دەروونی و ڕەفتاری چۆن یارمەتیدەرە دوای ڕەتکردنەوەی هۆکارەکانی دڵ
MedlinePlus ڕوونی دەکاتەوە کە دەستنیشانکردنی نەخۆشیی تۆقین پشکنینی ئەوەش دەگرێتەوە کە ئایا کێشەیەکی جەستەیی جیاواز لە پشت نیشانەکانەوەیە، کە دەکرێت پشکنینی تەندروستیی دڵ و شیکاریی خوێن بۆ کێشەکانی غودەی دەرەقی (تایرۆید) بگرێتەوە. هەر بۆیە پشکنینی فریاکەوتن یان پشکنینی پزیشکی یەکەمجار دێت. کاتێک هیچ هۆکارێکی دڵی نەدۆزییەوە، هەنگاوی دواتر چارەسەرکردنی ئەو شتەیە کە ئەو هێرشانە دروست دەکات.
لە کلینیکەکەمان لە ناونیشانی 505 N Mollison Ave, Suite 201، لە El Cajon، تیمی تەندروستیی دەروونی و ڕەفتاریمان دەتوانێت:
- پێداچوونەوە بە مێژووی تەندروستیتدا بکات: هێرشەکان کەی ڕوودەدەن، چەند دەخایەنن و ئێستا خۆت لە چی دوور دەگریت
- پشکنینی سەرەتایی بۆ نەخۆشیی تۆقین و کێشە پەیوەندیدارەکانی وەک خەمۆکی بکات
- لەگەڵتدا باسی هەڵبژاردەکانی چارەسەری دەروونی و کارامەییەکانی بەرگەگرتن بکات
- بەڕێوەبردنی دەرمان دابین بکات، لەگەڵ بەدواداچوون بۆ چاودێریکردنی ئەنجامەکان و کاریگەرییە لاوەکییەکان
- پێداچوونەوە بە بەڵگەنامەکانی دەرچوون یان ئەنجامی پشکنینەکانی سەردانی فریاکەوتنەکەتدا بکات
تکایە بۆ ئازاری نوێ یان ڕووننەکراوەی سنگ مەیە بۆ کلینیکەکەمان. پەیوەندی بە 911 بکە یان بڕۆ بۆ بەشی فریاکەوتن.
East County ماڵی زۆر خێزانە، لەوانە کۆمەڵگە گەورەکانی عەرەبیزمان و کلدانی، و وەسفکردنی دڵەڕاوکێ بە زمانێکی دووەم دەکرێت قورستر بێت. ئەو هێڵە قەیرانییەی کاونتی کە لە خوارەوە هاتووە وەرگێڕ دابین دەکات، و نەخۆشیی تۆقین بارودۆخێکی ناسراوە و دەکرێت چارەسەر بکرێت.
پشتگیریی قەیران لە San Diego County: 988 و Access and Crisis Line
یارمەتی ئێستا بەردەستە، بەبێ وادە.
- 988 Suicide & Crisis Lifeline (هێڵی ژیانی خۆکوشتن و قەیران): پەیوەندی بکە یان نامە بنێرە بۆ 988، یان لە ڕێگەی 988lifeline.org چات بکە. بێبەرامبەر و نهێنییە و 24/7 کراوەیە بۆ گرفتەکانی تەندروستیی دەروونی، ئازاری سۆزداری، نیگەرانییەکانی ئەلکهول یان مادەی هۆشبەر، یان هەر کەسێک کە پێویستی بە کەسێک هەیە قسەی لەگەڵ بکات.
- San Diego Access and Crisis Line (ACL) (هێڵی دەستگەیشتن و قەیرانی San Diego): 1-888-724-7240. ئەم هێڵە بێبەرامبەر و نهێنییە لەلایەن County of San Diego پێشکەش دەکرێت و 24 کاتژمێر لە ڕۆژێکدا، 7 ڕۆژ لە هەفتەیەکدا کراوەیە، لەگەڵ خزمەتگوزاریی وەرگێڕ بە زیاتر لە 200 زمان. وەک ناوەندی ناوخۆیی قەیرانی 988 بۆ کاونتییەکە، دەستێوەردانی قەیران، وەڵامدانەوەی گەڕۆکی قەیران، و ڕەوانەکردن بۆ خزمەتگوزارییەکانی تەندروستیی دەروونی و بەکارهێنانی مادە پێشکەش دەکات.
- 911: بۆ ئازاری سنگ، هەر فریاکەوتنێکی پزیشکی، یان مەترسیی دەستبەجێ.
پرسیارە باوەکان
ئایا هێرشی تۆقین دەکرێت وەک جەڵتەی دڵ هەست پێ بکرێت؟
بەڵێ. هەردووکیان دەتوانن ببنە هۆی ئازاری سنگ، لێدانی خێرای دڵ، هەناسەتەنگی و ئارەقکردنەوە، و National Institute of Mental Health ئاماژە بەوە دەکات کە هێرشەکانی تۆقین زۆرجار نیشانەی جەستەییان تێدایە کە لەوانەیە وەک جەڵتەی دڵ هەست پێ بکرێن. ئازاری نوێی سنگ وەک فریاکەوتن مامەڵە لەگەڵ بکە و پەیوەندی بە 911 بکە.
نیشانەکانی هێرشی تۆقین چەند دەخایەنن؟
بەپێی National Institute of Mental Health، هێرشی تۆقین دەتوانێت لە چەند خولەکێکەوە تا یەک کاتژمێر یان هەندێک جار زیاتر بخایەنێت. ئەگەر نیشانەکان ئازاری سنگیان تێدابوو یان بەردەوام خراپتر بوون، پەیوەندی بە 911 بکە.
جیاوازی نێوان هێرشی تۆقین و نەخۆشیی تۆقین چییە؟
هێرشی تۆقین ڕووداوێکی تاک یان جار جارەی ترسێکی توندە. نەخۆشیی تۆقین واتە هێرشی دووبارە و چاوەڕواننەکراو، لەگەڵ نیگەرانیی بەردەوام دەربارەی هێرشەکانی داهاتوو یان گۆڕانی ڕەفتار بۆ خۆدوورگرتن لێیان.
لە کاتی قەیرانی تەندروستیی دەروونیدا لە San Diego County پەیوەندی بە کێ بکەم؟
پەیوەندی بکە یان نامە بنێرە بۆ 988، یان پەیوەندی بە San Diego Access and Crisis Line بکە لە ژمارە 1-888-724-7240. هەردووکیان بێبەرامبەر و نهێنین و 24/7 بەردەستن. بۆ ئازاری سنگ یان مەترسیی دەستبەجێ پەیوەندی بە 911 بکە.
ئەگەر هێرشەکانی تۆقین شێوازی ژیانت دیاری دەکەن، پێویست ناکات بە تەنها ڕووبەڕوویان ببیتەوە. دڵنیا نیت کاتی ئەوە هاتووە داوای یارمەتی بکەیت؟ ڕێبەرەکەمان دەربارەی ئەو نیشانانەی کە لەوانەیە پێویستت بە پشتگیریی تەندروستیی دەروونی بێت بخوێنەوە. بۆ ڕێنمایی گەیشتن، کاتەکانی کار و چۆنیەتیی پەیوەندیکردن بە تیمی تەندروستیی دەروونی و ڕەفتاریمانەوە، سەردانی پەڕەی Palm Urgent Care El Cajon (Mollison) بکە.
ئەم وتارە بۆ زانیاریی گشتییە و جێگرەوەی ئامۆژگاریی پزیشکیی پسپۆڕێکی تەندروستیی مۆڵەتدار نییە.